Rozenhof

Rozenhof na de reconstructie van de oude voorgevel. Foto door Heiko Schulze.

Aan de voet van Kloof Street, een populaire uitgaansstraat in de wijk Gardens in Kaapstad, staat Rozenhof. Het huis heeft een rijke geschiedenis, maar de huidige eigenaar heeft daar helaas weinig oog voor.

Rozenhof werd waarschijnlijk gebouwd in 1791 door de burger Hermanus ter Hoeven. Het huis lag toen buiten de bebouwde kom van Kaapstad in een gebied met tuinen, boerderijen en landhuizen, zoals het verderop in Kloof Street gelegen Saasveld. Rozenhof werd gebouwd in Kaaps-Hollandse stijl en had een dakkamer met een fronton en sierlijke klauwstukken aan weerszijden. Het huis was bereikbaar via een bruggetje dat een bergstroom overspande die van de Tafelberg via Kloof Street, Long Street, Wale Street en de Heerengracht naar de zee liep.

Lees verder “Rozenhof”

Een Nederlander op zoek naar koloniaal erfgoed

Huis aan Rainier Street in Malmesbury met de voor het dorp kenmerkende gevel met vleugels.

Begin twintigste eeuw ontstond in Nederland voor het eerst brede belangstelling voor het Nederlandse koloniale erfgoed. Dit was vooral te danken aan Jacob Cornelis Overvoorde (1865-1930). Hij was archivaris in Dordrecht en later in Leiden. In beide steden richtte hij een historische vereniging op. In 1899 was hij een van de grondleggers van de Nederlandsche Oudheidkundige Bond. Op eigen kosten, maar voorzien van aanbevelingsbrieven van de ministers van Binnenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken en Koloniën, reisde hij in 1910-1911 met zijn vrouw Johanna Overvoorde-Gordon naar Afrika, Azië en Noord-Amerika om in kaart te brengen wat er nog over was van het Nederlandse koloniale erfgoed. Het eerste land dat zij bezochten was Zuid-Afrika.

Op 30 oktober 1910 arriveerden zij per schip in Kaapstad. Zij verkenden eerst plaatsen als Rondebosch en Wynberg in de naaste omgeving van de stad. Vervolgens maakten zij een tocht door het binnenland. Zij bezochten Malmesbury, Paarl, Drakenstein, Franschhoek, Stellenbosch met de Jonkershoekvallei, Somerset West en Simonstad. Terug in Kaapstad bezichtigden zij daar uitgebreid de oude gebouwen. Op 15 november zetten zij hun reis voort. Zij bezochten Wellington, Tulbagh, Swellendam, George, Oudtshoorn en Graaff-Reinet. Daarna verlieten zij de oude kolonie en reisden via Bloemfontein, Johannesburg en Pretoria naar het Portugese Lourenço Marques, nu Maputo, waar zij zich inscheepten naar Goa.

Lees verder “Een Nederlander op zoek naar koloniaal erfgoed”

Elim in de Overberg

De hoofdstraat van Elim met aan het einde de Moravische kerk.

Tussen Gansbaai en Bredasdorp, in de West-Kaapse Overberg, ligt het schilderachtige missiedorp Elim. De plaats is in 1824 gesticht op de boerderij Vogelstruyskraal door zendelingen van de Moravische Kerk als een thuis voor bevrijde slaven en Khoikhoi die van hun land waren verdreven. De zendelingen vernoemden het dorp naar de bijbelse oase “met twaalf bronnen en zeventig palmen” (Ex. 15:27) waar de Israëlieten zich na hun uittocht uit Egypte legerden.

De Moravische kerk van Elim. Links is een deel van de pastorie zichtbaar.

Elim is een van de best bewaard gebleven missiedorpen in Zuid-Afrika. De hoofdstraat van het dorp, die toepasselijk Kerkstraat heet, wordt geflankeerd door karakteristieke witgepleisterde huisjes waarvan de meeste hun rieten dak hebben behouden. Aan het eind van de straat staat de missiekerk uit 1835 met holbolgevels. Het interieur is, net als bij andere Moravische kerken, volledig wit. Naast de kerk staat de voormalige boerderij Vogelstruyskraal uit 1796 die na de stichting van het missiedorp werd omgevormd tot pastorie. De watermolen aan de overzijde van de werf stamt uit de begindagen van het missiedorp en wordt nog steeds gebruikt voor het malen van graan.

Lees verder “Elim in de Overberg”

De scheve toren van Aberdeen

Luchtfoto van de Nederduits Gereformeerde kerk van Aberdeen.

Net als in het oude Europa wordt de skyline van veel plaatsen op het platteland van Zuid-Afrika gedomineerd door een kerktoren. De Toringkerk in Paarl is met 57 meter de hoogste van het land. Op de tweede plaats staat de toren van de Nederduits Gereformeerde kerk van Aberdeen, gelegen in de droge Karoo in de provincie Oost-Kaap.

Aberdeen is in 1855 gesticht op de boerderij Brakkefontein. De plaats werd vernoemd naar de Schotse geboorteplaats van Andrew Murray sr., de predikant van de Nederduits Gereformeerde gemeente van het nabijgelegen Graaff-Reinet. Aberdeen kreeg, net als veel andere plaatsen in Zuid-Afrika, een rechthoekig stratenpatroon. Op de kruising van de twee belangrijkste straten werd in 1860 een kleine Nederduits Gereformeerde kerk gebouwd. Aanvankelijk groeide het dorp langzaam, maar rond 1900 beleefde Aberdeen een ware economische bloeiperiode door de verkoop van wol van merinoschapen. De rijkversierde victoriaanse villa’s in het dorp herinneren hier nog aan.

Lees verder “De scheve toren van Aberdeen”

Vergenoegd

Vergenoegd vanuit de lucht in zuidwestelijke richting.

Op de Kaapse Vlakte, net ten oosten van Kaapstad, ligt het wijnlandgoed Vergenoegd. De eerste eigenaar van Vergenoegd was de vrijburger Pieter de Vos. Hij verkreeg dit stuk land in 1696 en, afgaand op de naam die hij eraan gaf, was hij er tevreden mee. Desondanks verkocht hij het vier jaar later aan Ferdinand Appel wiens weduwe Lavina Cloete het erfde na zijn dood. Het landgoed wisselde binnen de familie nog verschillende keren van eigenaar voordat het in 1772 in bezit kwam van Lavina’s kleinzoon Johannes Nicolaas Colijn.

De voorzijde van Vergenoegd met de holbolgevel uit 1773.

Colijn liet Vergenoegd verbouwen en voegde de kenmerkende holbolgevel toe aan de voorzijde. Dit geveltype dankt zijn naam aan de holle en bolle rondingen in het lijstwerk. In Nederland wordt dit een in- en uitgezwenkte gevel genoemd. Op de gevel van Vergenoegd zijn de naam van het landgoed, geschreven als “Vergenoegt”, en het bouwjaar 1773 aangebracht. De drie zijgevels stammen uit dezelfde tijd en zijn ook van het holboltype, maar ze zijn uitgevoerd in vereenvoudigde vorm. Oorspronkelijk was er nog een vierde zijgevel, maar de vleugel aan de rechterachterzijde is niet lang na de bouw ingestort. Drie forse steunberen aan de achterzijde wijzen erop dat er nog meer dreigde in te storten.

Lees verder “Vergenoegd”

De tombe van de baron

Het landelijke gebied buiten de bebouwde kom van Kaapstad op een litho van John Herschel uit 1835. Links is in de verte de stad zichtbaar met de toren van de oude St George’s Cathedral in aanbouw en rechts daarvan de toren van de Groote Kerk. Helemaal rechts is de achterkant van Saasveld zichtbaar.

Op moderne kaarten zijn de grenzen van het laat achttiende-eeuwse Kaapstad nog steeds zichtbaar. De straten Buitengracht, Buitensingel en Buitenkant geven aan tot waar de bebouwing van de nederzetting zich uitstrekte. Daarbuiten, op de hellingen van de Tafelberg lag een gebied met tuinen, boerderijen en landhuizen. Een van die landhuizen was Saasveld op het landgoed De Tuin van Oudtshoorn. Saasveld heeft een opmerkelijke geschiedenis, niet in de laatste plaats omdat het tegenwoordig vijfenzeventig kilometer is verwijderd van zijn oorspronkelijke locatie.

De Tuin van Oudtshoorn was gelegen aan Kloof Street in wat nu de wijk Gardens is. Het landgoed was eigendom van Pieter baron van Reede van Oudtshoorn. Hij was in 1741 naar de Kaap gekomen en diende als hoge VOC-ambtenaar onder de gouverneurs Hendrik Swellengrebel en Rijk Tulbagh. Toen de laatstgenoemde in 1771 overleed, werd Pieter van Reede van Oudtshoorn die met verlof was in Nederland benoemd tot zijn opvolger. Onderweg naar de Kaap werd hij echter ziek. Na negentien dagen aan zijn bed gekluisterd te zijn overleed hij op zee.

Lees verder “De tombe van de baron”

Van Heerengracht naar Adderley Street

De nieuwe Heerengracht en de oude Adderley Street aan het begin van de jaren zeventig.

Wanneer je met de trein aankomt in Kaapstad en het station verlaat aan de voorzijde verrijzen de kantoortorens en winkelpanden van Adderley Street voor je ogen. Een indrukwekkend gezicht, maar het is tegenwoordig moeilijk voor te stellen dat Adderley Street ooit de mooiste straat van Kaapstad en misschien wel van heel Zuid-Afrika was.

De Heerengracht op een pentekening van Sir Charles D’Oyly uit 1832. Boven de bomen langs de gracht is de toren van de Groote Kerk zichtbaar. Rechts Kaaps-Hollandse herenhuizen.

Adderley Street heette oorspronkelijk Heerengracht. De gracht ontstond in de zeventiende eeuw door de kanalisatie van een bergstroom die van de Tafelberg naar de zee liep. In de achttiende eeuw groeide de Heerengracht uit tot een van de voornaamste straten van Kaapstad. Aan de kant van de Compagniestuin stonden de slavenloge en de Groote Kerk. In de richting van de zee werd de gracht geflankeerd door fraaie herenhuizen in Kaaps-Hollandse stijl. Langs de ommuurde gracht stonden eiken die ’s zomers voor de nodige verkoeling zorgden.

Lees verder “Van Heerengracht naar Adderley Street”