Vijfhonderd jaar nieuwe plaatsnamen in Zuid-Afrika

Oude en nieuwe straatnamen in Pretoria.

Het was een bijzonder moment voor Robert Jacob Gordon. Op 17 augustus 1779 arriveerde de Nederlandse ontdekkingsreiziger en militair van Schotse komaf bij de monding van de Gariep. Een kleine twee maanden eerder waren hij en zijn metgezellen met twee ossenwagens uit Kaapstad vertrokken. Op een van de wagens hadden zij een boot meegevoerd die zij nu ter water lieten in de machtige rivier. Zij hesen de Nederlandse vlag en dronken op de gezondheid van stadhouder Willem V van Oranje-Nassau. Ter ere van de prins doopte Gordon de grootste rivier van Zuid-Afrika tot Oranjerivier.

Het veranderen van inheemse geografische namen begon met de Portugezen. Eind vijftiende eeuw bereikten zij de kust van Zuid-Afrika tijdens hun zoektocht naar een zeeroute naar Indië. Op hun kaarten gaven zij iedere kaap en iedere baai een nieuwe naam. Van Sint Helenabaai aan de westkust tot aan Sint Lucia bij de grens met Mozambique. Ver van huis vergaten de Portugezen hun geloof niet.

In 1652 vestigden de Nederlanders zich permanent aan de Kaap. Tot ver in het binnenland gaven zij bergen, kloven en rivieren nieuwe Nederlandse namen. Nederzettingen werden vaak vernoemd naar commandeurs of gouverneurs, zoals Stellenbosch dat zijn naam dankt aan Simon van der Stel en Swellendam dat werd vernoemd naar Hendrik Swellengrebel en zijn vrouw Helena ten Damme. Ook Gordon kon de verleiding niet weerstaan en gaf een baai ten zuidoosten van Kaapstad de naam Gordonsbaai. De Khoikhoi-namen verdwenen langzaam maar zeker uit het geheugen, totdat slechts een paar landstreken en rivieren ver van Kaapstad, zoals de Karoo en de Gamkarivier, hun inheemse naam nog hadden.

Met de komst van de Britten aan de Kaap, eerst in 1795 en definitief in 1806, deden Engelse plaatsnamen hun intrede in Zuid-Afrika. Vooral nieuwe nederzettingen kregen Engelse namen, maar een enkele keer pasten de Britten ook oude Nederlandse namen aan. Zo kreeg de gedempte Heerengracht in Kaapstad de naam Adderley Street. De Kaapstadse buitenwijk Driekoppen kreeg op voorstel van de bewoners de naam Mowbray. Zij wilden niet langer herinnerd worden aan de oude naam die verwees naar de hoofden van drie opstandige slaven die daar in 1724 op palen waren gespietst.

In de negentiende en twintigste eeuw vervingen de Boeren en de Britten ook in Natal, de Oranje Vrijstaat en Transvaal talloze inheemse plaatsaanduidingen door Engels-, Nederlands- en later ook Afrikaanstalige namen. De meest cynische naamswijziging uit de Zuid-Afrikaanse geschiedenis volgde in 1955 na de sloop van de Johannesburgse wijk Sophiatown, het centrum van het zwarte culturele leven van de stad. Het apartheidsregime noemde de witte wijk die het op de ruïnes van Sophiatown bouwde Triomf.

Na de afschaffing van de apartheid besloot de nieuwe meerderheidsregering allerlei plaatsnamen die herinnerden aan het kolonialisme en de apartheid aan te passen. Eerst kregen de opgesplitste provincies nieuwe namen. Daarna volgden honderden steden, dorpen en straten. Ook Sophiatown kreeg in 2006 zijn oude naam terug. In sommige gevallen werd alleen de naam van de gemeente aangepast. Zo behield de stad Pretoria haar naam, maar kwam de gemeente bekend te staan als Tshwane.

De veranderingen stuiten op veel weerstand, met name onder witte Zuid-Afrikanen. In sommige gevallen heeft de rechter de verandering teruggedraaid. Louis Trichardt, dat was veranderd in Makhado, heeft bijvoorbeeld weer zijn oude naam. Vaker worden naamswijzigingen eenvoudigweg genegeerd. Gqeberha wordt nog altijd Port Elizabeth genoemd en de inwoners van Pretoria gebruiken steevast de oude straatnamen die in 2012 zijn veranderd. Op de lange termijn zullen de oude namen waarschijnlijk wel in onbruik raken.

De regering heeft voor de komende jaren nog tientallen naamsveranderingen voorgesteld. Misschien wordt ook de Oranjerivier in de toekomst weer officieel met haar oorspronkelijke naam aangeduid. Een klein begin is alvast gemaakt: de Hendrik Verwoerddam, de grootste stuwdam in de rivier, heet sinds 1996 de Gariepdam.


Dit artikel verscheen op 29 juni 2021 in Spectrum, het blad van het Zuid-Afrikahuis in Amsterdam.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s