Het Kerkplein in Pretoria

Het Kerkplein in Pretoria in noordwestelijke richting.

Pretoria is de bestuurlijke hoofdstad van Zuid-Afrika. Het is een statige regeringsstad met fraaie architectuur, lommerrijke buitenwijken en brede straten omzoomd door jacaranda’s die in de lente zorgen voor een prachtige paarse gloed. Het historische middelpunt van de stad is het Kerkplein, de plek van waaruit het oorspronkelijke dorpje uitgroeide tot de vierde stad van het land.

Pretoria werd in 1855 gesticht als de nieuwe hoofdstad van de Zuid-Afrikaansche Republiek. President Marthinus Wessel Pretorius vernoemde de plaats naar zijn vader, de Voortrekkerleider Andries Pretorius. Pretoria kreeg een rechthoekig stratenpatroon met in het midden een open ruimte die diende als marktplaats. Op het plein werd een Nederduitsch Hervormde kerk gebouwd die in 1857 werd ingewijd. Het was een eenvoudig gebouw. Net als de huizen en winkels rond het plein had het witgepleisterde muren en een rieten dak. De eerste gebouwen in Pretoria waren nog opgetrokken in de Transvaalse variant van de Kaaps-Hollands stijl.

De eerste kerk op het Kerkplein omstreeks 1870 tijdens de avondmaalsviering.

Pretoria was in de begindagen een rustig dorp, maar vier keer per jaar was het er een drukte van belang. Boeren uit de wijde omtrek trokken dan naar Pretoria voor de avondmaalsviering. Zij verbleven in hun uitgespannen ossenwagens op het Kerkplein. De boeren maakten van de gelegenheid gebruik om voorraden in te slaan voor de komende drie maanden. Het plein veranderde in de dagen voorafgaand aan de zondag van de avondmaalsviering in een centrum van bedrijvigheid. Jongens uit Pretoria moesten ondertussen met lede ogen aanzien hoe de boeren hun geliefde cricketveld innamen en vernielden met hun ossenwagens.

De tweede kerk en de Raadzaal op het Kerkplein in 1904 tijdens de avondmaalsviering.

De oude kerk brandde in 1882 af na een blikseminslag. “Een oordeel Gods”, zeiden de Boeren, want vijf jaar eerder, tijdens de eerste Britse bezetting van Pretoria, was de Engelsman Theophilus Shepstone in de kerk ingehuldigd als administrateur van Transvaal. Na de brand ontwierp de architect Thomas Claridge een neogotische kerk met een hoge toren. De kerk werd in 1885 plechtig ingewijd en was het eerste werkelijk bijzondere gebouw in Transvaal. De constructie bleek echter al snel gebreken te vertonen.

De ontdekking van goud in 1886 in de Witwatersrand ten zuiden van Pretoria veranderde alles. De Zuid-Afrikaansche Republiek beleefde een periode van economische bloei en de staatskas liep over door de goudbelastingen. Op het Kerkplein liet de regering de nieuwe Raadzaal en het Paleis van Justitie bouwen. Beide gebouwen werden in neorenaissancestijl ontworpen door de Nederlandse architect Sytze Wierda die door president Paul Kruger naar Transvaal was gehaald. Eindelijk kreeg Pretoria het aanzien dat paste bij de hoofdstad van een onafhankelijke republiek.

De inspectie van Boerencommando’s op 29 oktober 1899. Links de Raadzaal en rechts van het midden het kantoor van de Nederlandsche Bank.

Aan de onafhankelijkheid van de republiek kwam echter snel een einde. In oktober 1899 kondigde commandant-generaal Piet Joubert vanaf het balkon van de Raadzaal het uitbreken van de Boerenoorlog aan. Acht maanden later, op 5 juni 1900, namen de Britten Pretoria in en salueerde de Britse bevelhebber Lord Roberts zijn troepen vanaf hetzelfde balkon. De Britten gebruikten de Raadzaal als militair hoofdkwartier en richtten het nog onvoltooide Paleis van Justitie in als militair ziekenhuis. Het plein diende de rest van de oorlog als paradegrond.

De begrafenis van Paul Kruger op 16 december 1904. De toren van de tweede kerk was toen al gesloopt.

Na de oorlog verloor het plein zijn functie als sociaal middelpunt van de stad, een ontwikkeling die werd bezegeld door de sloop van de kerk in 1904. Volgens de autoriteiten vormde de bouwvallige kerk een gevaar voor de kerkgangers. Argwanende Pretorianen meenden dat de Britten opzettelijk dit symbool van de overwonnen Afrikaners wilden afbreken. Hoe het ook zij, sindsdien moet het Kerkplein het zonder kerk stellen.

Het ontwerp van Vivian Rees-Poole voor de herinrichting van het Kerkplein.

Pretoria werd in 1910 de bestuurlijke hoofdstad van de Unie van Zuid-Afrika. Twee jaar later werd het Kerkplein ingericht als eindpunt van de tramlijnen van Pretoria. Het ontwerp voor de herinrichting was afkomstig van Vivian Rees-Poole die zich had laten inspireren door Trafalgar Square in Londen en Place de la Concorde in Parijs. Aan de zuidzijde van het plein werd een halfronde helling voor de trams aangelegd en bij de vier ingangen kwamen sokkels met de wapens van Pretoria en de Unie van Zuid-Afrika. Op de sokkels moesten beelden komen van belangrijke Zuid-Afrikanen, maar deze zijn nooit geplaatst. Na de opheffing van de tramlijnen in de jaren dertig werd het plein een belangrijk knooppunt voor bussen.

Het Kerkplein in 1947 vanuit het noordwesten.

In 1954 werd in het midden van het Kerkplein een bronzen standbeeld van Paul Kruger opgericht. Vanaf zijn zandstenen sokkel was Kruger getuige van belangrijke historische gebeurtenissen. Op de trappen van het Paleis van Justitie riep staatspresident Charles Swart op 31 mei 1961 de republiek uit. Drie jaar later werd Nelson Mandela in hetzelfde gebouw veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Tijdens de nadagen van de apartheid was het plein het toneel van protesten van anti-apartheidsactivisten en witte nationalisten. Ook in het democratische Zuid-Afrika stroomt het plein geregeld vol met demonstranten.

Het Kerkplein in de jaren vijftig met het standbeeld van Paul Kruger en het Paleis van Justitie.

Het is een wonder dat de historische bebouwing op het Kerkplein zo goed bewaard is gebleven. Tijdens de apartheid zijn veel historische gebouwen in het centrum van Pretoria vervangen door grootschalige nieuwbouw. In de jaren zestig en zeventig waren er ook plannen om de westfaçade van het Kerkplein te slopen. Burgers uit het hele land kwamen in verzet en wisten de voorgenomen sloop tegen te houden. De gebouwen op het plein zijn sindsdien gerestaureerd. De afgelopen decennia is het centrum van Pretoria, net als andere stadscentra in het land, in verval geraakt. Het Kerkplein is desondanks goed onderhouden en behoort nog altijd tot de mooiste pleinen van Zuid-Afrika.


HET KERKPLEIN IN PRETORIA

Deel I: Het Kerkplein, Deel II: De Oude Raadzaal, Deel III: Het Paleis van Justitie, Deel IV: Het Hoofdpostkantoor, Deel V: Café Riche

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s