De gevangen gouverneur van Rhodesië

Sir Humphrey Gibbs in vol ornaat.

Elke ochtend hees Sir Humphrey Gibbs de Union Jack in de tuin van Government House en elke avond stak hij zich in een smoking en bracht voor het diner een dronk uit op koningin Elizabeth. Gibbs was van 1959 tot 1969 gouverneur van de Britse kolonie Rhodesië. Hij deed alsof er niets aan de hand was, maar de laatste vier jaar van zijn gouverneurschap was hij een gevangene in zijn ambtswoning.

Gibbs werd in 1902 geboren in Londen. Hij kwam uit een vooraanstaande familie van bankiers. Na zijn schooljaren op Eton en zijn studie landbouw aan de Universiteit van Cambridge kocht hij in 1928 een boerderij in de buurt van Bulawayo in Zuid-Rhodesië, het huidige Zimbabwe. Zes jaar later trouwde hij met de Zuid-Afrikaanse Molly Wilson. Als diepgelovige anglicaan wilde hij zijn gemeenschap dienen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij politiek actief. In 1948 werd hij verkozen tot lid van de wetgevende vergadering van de kolonie. Na één termijn stelde hij zich niet herkiesbaar. De plichtsgetrouwe Gibbs werd in 1959 als eerste Rhodesiër benoemd tot gouverneur.

Op 11 november 1965 ondertekende Ian Smith de eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring van Rhodesië onder toeziend oog van zijn ministers en koningin Elizabeth.

Toen Gibbs aantrad als gouverneur was Afrika in de ban van dekolonisatie. Het Verenigd Koninkrijk streefde ook naar onafhankelijk voor Rhodesië waar een witte minderheid van nog geen kwart miljoen mensen het voor het zeggen had, tegenover een zwarte bevolking van ruim vier miljoen mensen. De Britse regering stelde als voorwaarde dat het land een zwarte meerderheidsregering kreeg. De witte Rhodesiërs onder aanvoering van premier Ian Smith voelden daar weinig voor. De herhaaldelijk afgebroken besprekingen tussen de Britten en Smith liepen vast. Op 11 november 1965 riep hij eenzijdig de onafhankelijkheid uit. De datum was bewust gekozen om de Britten te herinneren aan de Rhodesiërs die waren gesneuveld voor hun moederland tijdens de twee wereldoorlogen.

Smith wilde dat het onafhankelijke Rhodesië lid werd van het Britse Gemenebest met koningin Elizabeth als staatshoofd. De Britse regering erkende de onafhankelijk echter niet en gaf gouverneur Gibbs de opdracht de regering van Smith te ontslaan. Gibbs was bevriend met Smith en begreep diens beweegredenen, maar hij bleef trouw aan het Verenigd Koninkrijk. Hij volgde de instructies uit Londen op en verklaarde dat de Rhodesische regering met de eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring verraad had gepleegd. Smith en zijn ministers trokken zich niets van de woorden van Gibbs aan. Zij stelden dat hij onder de nieuwe Rhodesische grondwet niet meer in de positie was hen te ontslaan.

Sir Humphrey Gibbs in de tuin van het neo-Kaapse-Hollandse Government House in Salisbury.

Gibbs kondigde aan dat hij niet voornemens was af te treden. Hij beschouwde zichzelf als de enige wettige vertegenwoordiger van de koningin in Rhodesië. Hij besloot daarom in Government House in de hoofdstad Salisbury (nu Harare) te blijven. Smith gaf vervolgens de media de opdracht Gibbs niet langer gouverneur te noemen. Hij benoemde vice-premier Clifford Dupont tot vertegenwoordiger van de koningin, tegen de wil van de Britse regering die Gibbs erkende als de gouverneur. Smith meldde dat Dupont zijn intrek kon nemen in Government House zodra het vrij zou komen. Voorlopig moest hij genoegen nemen met de Governor’s Lodge in de buitenwijk Highlands.

Smith schuwde geweld tegen Gibbs vanwege mogelijke tegenmaatregelen van het Verenigd Koninkrijk, maar hij probeerde hem door pesterijen uit Government House te krijgen. Hij sloot de elektriciteit en het water af, sneed de telefoonverbinding door en ontnam hem van zijn ceremoniële wacht en zijn dienstauto’s. De regering stuurde Gibbs rekeningen voor de huur van Government House die hij weigerde te betalen. Op zijn beurt weigerde Gibbs zijn salaris van de Britse regering om zijn onafhankelijke positie als bemiddelaar tussen het Verenigd Koninkrijk en Rhodesië te waarborgen. Hij moest daardoor zijn verblijf in Government House zelf bekostigen. De verarmende gouverneur werd daarbij geholpen door zowel zwarte als witte sympathisanten die een speciaal gouverneursfonds opzetten.

Sir Humphrey Gibbs en Lady Gibbs namen in 1969 definitief afscheid van het personeel van Government House.

De patstelling duurde bijna vier jaar. In 1969 besloot Smith alle banden met het Verenigd Koninkrijk te verbreken. Hij schreef een referendum uit voor de invoering van een republikeinse grondwet. Gibbs meende dat de nieuwe grondwet verdere onderhandelingen met de Britse regering onmogelijk maakte. Nadat een meerderheid van het grotendeels witte electoraat voor de invoering van de republiek had gestemd trad hij af. Gibbs vloog vervolgens naar Londen om persoonlijk afscheid te nemen van de koningin. In de Britse hoofdstad kreeg hij een een heldenontvangst. Terug in Rhodesië vestigde hij zich weer op zijn boerderij. Dupont, die nu het ceremoniële ambt van president bekleedde, kon eindelijk zijn intrek nemen in Government House.

Rhodesië kwam in de jaren zeventig steeds geïsoleerder te staan. Internationale sancties en een bloedige burgeroorlog met ruim twintigduizend doden deden Smith uiteindelijk instemmen met de overgang naar een zwarte meerderheidsregering. In 1980 was Gibbs een eregast toen Robert Mugabe de eerste president van Zimbabwe werd. Gibbs heeft de totale ondergang van het land onder Mugabe niet meer hoeven meemaken. Hij overleed in 1990 in Harare op 87-jarige leeftijd.

2 gedachtes over “De gevangen gouverneur van Rhodesië

Laat een reactie achter op Douwe van der Galiën Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s