Hermanus Steyn en de Opstand van Swellendam

Portret van Hermanus Steyn door J. Coenraad, 1784, Drostdy Museum.

In juni 1795 kwamen de burgers van het district Swellendam in opstand tegen het bestuur van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Zij verklaarden zich onafhankelijk van het Kaapse bestuur en kozen Hermanus Steyn tot hun leider. Hij wordt daarom weleens gezien als de eerste president van een onafhankelijke republiek in Zuid-Afrika, maar was hij dat echt?

Gedurende de achttiende eeuw was de Kaapkolonie uitgegroeid tot een gebied ter grootte van Italië. Veehoudende burgers, bekend als trekboeren, hadden zich op zoek naar weidegrond voor hun kuddes diep in het binnenland van de Kaap gevestigd. De Khoikhoi waren gedecimeerd door Europese ziektes en geweld en vormden nauwelijks een belemmering voor de trekboeren. De burgers in de meest oostelijke gebieden van de kolonie waren rond 1795 een wekenlange reis verwijderd van Kaapstad. Zij leefden buitengewoon geïsoleerd.

De drostdy van Swellendam. Fragment van een tekening door Robert Jacob Gordon, 1777, Rijksmuseum.

Voor het koloniale bestuur in Kaapstad was het bijna onmogelijk enige invloed uit te oefenen op het verafgelegen en dunbevolkte binnenland. Om toch nog enige controle te kunnen houden op de burgers richtte gouverneur Hendrik Swellengrebel in 1745 het nieuwe district Swellendam op. Het district werd bestuurd door een landdrost die samen met vier burgers het College van Landdrost en Heemraden vormde. In 1785 stichtte gouverneur Cornelis Jacob van de Graaff nog verder naar het oosten het district Graaff- Reinet. In Swellendam woonden in 1798, toen de eerste volkstelling werd gehouden waarbij ook Khoikhoi werden geteld, 3.967 christenen waaronder 300 zogeheten vrijzwarten, 2.196 slaven en 500 Khoikhoi. De oppervlakte van het district was ongeveer vijftigduizend vierkante kilometer.

De trekboeren waren eind achttiende eeuw ontevreden over het bewind van de VOC. Zij beklaagden zich over het restrictieve economische beleid van de VOC, de hoge belastingen en het gebrek aan steun dat zij kregen in hun strijd tegen de Xhosa aan de oostgrens van de kolonie. Geïnspireerd door de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog en de Franse Revolutie zetten de burgers van Graaff-Reinet in februari 1795 hun landdrost af en dwongen hem naar Kaapstad te vertrekken. Vier maanden later sloeg het revolutionaire vuur over naar het aangrenzende district Swellendam.

Tijdens de maandelijkse vergadering van het College van Landdrost en Heemraden op 17 juni drongen twaalf gewapende burgers de drostdy van Swellendam binnen. Zij verklaarden dat niemand het gebouw mocht verlaten. Buiten de drostdy hadden ondertussen zestig gewapende burgers zich verzameld. De volgende dag dwongen zij landdrost Anthonij Alexander Faure, de secretaris, een van de heemraden en de bode af te treden, maar zij stonden hen toe in het district te blijven. Daarna benoemden de verzamelde burgers Hermanus Steyn tot nationale landdrost en president van de Nationale Conventie, het nieuwe hoogste bestuurslichaam. Nadat de Swellendammers het bewind van de VOC hadden afgeschud verklaarden zij zichzelf rechtstreeks onderdanen van de Staten-Generaal van de Republiek der Nederlanden.

Plattegrond van het dorp Swellendam waar de landdrost zetelde door J. Jones, 1790, Nationaal Archief.

Steyn, de aanvoerder van de opstandelingen, werd in 1743 gedoopt in Drakenstein. Hij trouwde op 22-jarige leeftijd met Anna Margaretha van Staden. Zij hadden zeven kinderen, drie zonen en vier dochters. Steyn werkte aanvankelijk op de boerderij van zijn vader aan de Bruintjiesrivier in de buurt van Swellendam. In 1773 verhuisde hij naar de boerderij De Doornfontein aan de Sondagsrivier bij de oostgrens van de kolonie. In 1789 keerde hij terug naar Swellendam. Hij vestigde zich op de boerderij Jan Harmansgat op vier uur te paard van de drostdy. Hij diende als heemraad en stond bekend als eerzaam, rustig en standvastig. Het waren waarschijnlijk deze eigenschappen die de burgers deden besluiten hem tot opvolger van landdrost Faure te kiezen. De Opstand van Swellendam was echter geen lang leven beschoren.

Een week voordat de Swellendammers hun landdrost afzetten, arriveerde een Brits invasieleger aan de Kaap. De burgers van Swellendam beseften dat zij onder Britse heerschappij nog verder van huis waren. Na enige twijfeling besloten zij ten strijde te trekken aan de kant van het VOC-bewind. Onder aanvoering van Petrus Jacobus Delport, die was verkozen tot nationale commandant, trokken 168 bereden burgers naar Kaapstad. De Britse overmacht was echter te groot. Op 16 september werd de overgave van de kolonie ondertekend. De Swellendamse strijders keerden gedesillusioneerd terug naar hun district. De Nationale Conventie werd opgeheven en de Britten installeerden in november Faure opnieuw als landdrost. Steyn nam nog enkele maanden de functie van heemraad op voordat hij zich terugtrok uit het openbare leven. Hij overleed omstreeks 1804 op zijn boerderij Jan Harmansgat.

Swellendam was na het afzetten van Faure geen onafhankelijke republiek. De burgers wilden vrij zijn van het VOC-bewind in Kaapstad, maar zij zwoeren niet hun soeverein, de Staten-Generaal, af. Steyn diende evenmin als staatshoofd. Hij was de nationale landdrost en president, oftewel voorzitter, van de Nationale Conventie. Pas 44 jaar na de Opstand van Swellendam stichtten de Voortrekkers de eerste echte onafhankelijke republiek in Zuid-Afrika, de Republiek Natalia.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s