Van Heerengracht naar Adderley Street

De nieuwe Heerengracht en de oude Adderley Street aan het begin van de jaren zeventig.

Wanneer je met de trein aankomt in Kaapstad en het station verlaat aan de voorzijde verrijzen de kantoortorens en winkelpanden van Adderley Street voor je ogen. Een indrukwekkend gezicht, maar het is tegenwoordig moeilijk voor te stellen dat Adderley Street ooit de mooiste straat van Kaapstad en misschien wel van heel Zuid-Afrika was.

De Heerengracht op een pentekening van Sir Charles D’Oyly uit 1832. Boven de bomen langs de gracht is de toren van de Groote Kerk zichtbaar. Rechts Kaaps-Hollandse herenhuizen.

Adderley Street heette oorspronkelijk Heerengracht. De gracht ontstond in de zeventiende eeuw door de kanalisatie van een bergstroom die van de Tafelberg naar de zee liep. In de achttiende eeuw groeide de Heerengracht uit tot een van de voornaamste straten van Kaapstad. Aan de kant van de Compagniestuin stonden de slavenloge en de Groote Kerk. In de richting van de zee werd de gracht geflankeerd door fraaie herenhuizen in Kaaps-Hollandse stijl. Langs de ommuurde gracht stonden eiken die ’s zomers voor de nodige verkoeling zorgden.

Een zanderige Adderley Street in 1873. Pas rond 1900 werd bestrating aangelegd. Het gebouw links met het fronton en de siervazen op de daklijst is nog onmiskenbaar Kaaps-Hollands. De huizen rechts daarvan hebben victoriaanse gevels gekregen.

De straat bood een aantrekkelijk aanzicht, maar de Heerengracht was net als veel Nederlandse grachten in die tijd ernstig vervuild. In 1827 ontstonden plannen om de gracht te overkluizen. Rond 1850 was het werk geklaard. Burgemeester Hercules Jarvis besloot toen ook de Heerengracht om te dopen tot Adderley Street, ter ere van het Britse parlementslid Charles Adderley die de Kaapse kolonisten in die periode ondersteunde in hun strijd tegen de omvorming van de Kaapkolonie tot een strafkolonie.

Adderley Street rond 1900. In het midden het oude treinstation van Kaapstad.
Victoriaanse grandeur. Adderley Street aan het begin van de twintigste eeuw.
Adderley Street aan het begin van de twintigste eeuw met links de Standard Bank uit 1885. In 1922 werd het gebouw met twee verdiepingen verhoogd.

In de tweede helft van de negentiende eeuw verloor Adderley Street zijn residentiële karakter en veranderde in een winkelstraat. De oude Kaaps-Hollandse huizen kregen nieuwe, rijker gedecoreerde victoriaanse gevels. Eind negentiende eeuw vond er een schaalvergroting plaats. Bijna alle panden werden vervangen door nog overdadiger versierde victoriaanse gebouwen met siertorentjes en gietijzeren veranda’s en balkons. Een groot deel hiervan is na de Tweede Wereldoorlog helaas tegen de vlakte gegaan en vervangen door weinigzeggende appartementencomplexen en kantoorgebouwen. De oude Standard Bank is met zijn portico en koepel een van de weinige gebouwen die nog herinnert aan de grandeur van de victoriaanse Adderley Street.

De pier aan de voet van Adderley Street.

Op de plek waar Adderley Street uitkwam bij de zee, ongeveer waar nu de standbeelden van Jan van Riebeeck en zijn vrouw Maria de la Quellerie staan, werd in 1910 een pier gebouwd. De pier vormde een fraai verlengde van Adderley Street, maar hij was geen lang leven beschoren. Al in 1938 werd de pier afgebroken vanwege de landaanwinning in de Tafelbaai waarmee de kustlijn ongeveer een kilometer verschoof. Dit op de zee veroverde gebied, bekend als de Foreshore, werd gebruikt voor de uitbreiding van het stadscentrum en de aanleg van een haven.

De Foreshore met in het midden de Heerengracht in de jaren zestig.

Adderley Street werd over de Foreshore in verbrede vorm doorgetrokken richting de zee als een monumentale ‘Gateway to South Africa’. Dit deel kreeg de oude naam Heerengracht. In een groenstrook in het midden van de straat werd zelfs een kleine waterloop aangelegd ter herinnering aan de vroegere gracht. Langs de straat verrezen wolkenkrabbers, kantoorblokken en een nieuw treinstation. Van het idee van de ‘Gateway to South Africa’ kwam weinig terecht. Een verhoogde snelweg, de zogeheten Foreshore Freeway, en de haven snijden de Heerengracht en de rest van het stadscentrum af van de zee.

Het is zonde dat een groot deel van de victoriaanse gebouwen aan Adderley Street na de Tweede Wereldoorlog zonder schroom is gesloopt. Op de Foreshore was genoeg ruimte voor nieuwbouw. De victoriaanse gebouwen gaven de straat haar eigen karakteristieke aanzien dat zijn weerga niet kende in Zuid-Afrika. Als ze er nog hadden gestaan zouden ze, net als de victoriaanse gebouwen aan Long Street, ongetwijfeld tot de belangrijkste bezienswaardigheden van Kaapstad behoren.

2 gedachtes over “Van Heerengracht naar Adderley Street

  1. Christiaan

    Mooi verhaal! Helemaal waar. Het is een van mijn favoriete wandelingen op zondagmorgen door Kaapstad. Alle geschiedenis komt daarbij ter sprake/ Erg mooi allemaal. Ook de nieuwbouw van Convention Centre en Media24. Heerlijk. en de zicht lijnen! en je ziet ook nog eens Jan van Riebeeck en zijn vrouw, op een prominente plaats aan de fontein, die je in Nederland nooit ziet…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s